Park Cytadela

Park Cytadela — sto hektarów parku na największym forcie artyleryjskim dziewiętnastowiecznej Europy

Na Wzgórzu Winiarskim, kilkanaście minut spacerem na północ od Starego Miasta, leży największy park Poznania. Pod jego trawnikami, wałami i alejami kryje się Fort Winiary — rdzeń pruskiej Twierdzy Poznań, a w lutym 1945 roku ostatni punkt oporu niemieckiego garnizonu. Dziś biegacze mijają tu ceglane kazamaty, dzieci zjeżdżają z trawiastych stoków dawnych wałów, a sto dwanaście bezgłowych żeliwnych postaci Magdaleny Abakanowicz idzie przez łąkę w stronę, której nikt nie zna. To park, który jednocześnie odpoczywa i pamięta.

Atrakcje

• Nierozpoznani Magdaleny Abakanowicz — 112 bezgłowych figur z żeliwa, każda wysoka na około dwa metry, ustawionych na otwartej łące i odsłoniętych w 2002 roku z okazji 750-lecia Poznania.
• Cmentarz Bohaterów Radzieckich — najrozleglejsza nekropolia parku, gdzie spoczywa 5828 żołnierzy Armii Czerwonej, w tym 263 oficerów, poległych w walkach o miasto zimą 1945 roku.
• Cmentarz Wojenny Wspólnoty Brytyjskiej — założony w lipcu 1925 roku, z kwaterami 169 Brytyjczyków, dwóch Kanadyjczyków, dwóch Australijczyków i jednego żołnierza z Afryki Południowej, w większości jeńców pierwszej wojny światowej zmarłych w niemieckiej niewoli.
• Cmentarz Bohaterów Polskich — trzy tarasy urządzone w 1945 roku na powierzchni 0,27 hektara, ze 120 grobami indywidualnymi, wśród nich 82 mogiłami cytadelowców i kwaterą trzynastu ofiar Poznańskiego Czerwca 1956.
• Muzeum Uzbrojenia i Muzeum Armii „Poznań” — dwa oddziały Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości, mieszczące się w oryginalnych budowlach fortecznych; przed Muzeum Uzbrojenia stoi plenerowa ekspozycja ciężkiego sprzętu.
• Zachowane dzieła Fortu Winiary — odcinki suchej fosy o szerokości od 6 do 32 metrów i głębokości około 7 metrów, mury o grubości od 1,3 do 1,8 metra, kaponiery i pozostałości kawaliera.

Co znajdziesz w środku

Cytadela nie jest jednym parkiem, lecz kilkoma naraz: krajobrazowym założeniem z lat sześćdziesiątych, zabytkiem architektury obronnej i rozległym cmentarzem wojennym. Sto hektarów pozwala każdemu z tych światów istnieć osobno, a przejście między nimi zajmuje kilka minut.

• Rozarium w północnej części parku, obsadzone odmianami krzewiastymi i rabatowymi, najefektowniejsze od czerwca do września.
• Dzwon Pokoju i Przyjaźni — instalacja odlana z łusek pocisków, jeden z symboli powojennej fazy parku.
• Pomnik Bohaterów górujący nad tarasami cmentarnymi przy głównym wejściu od południa, z monumentalnymi schodami prowadzącymi w dół zbocza.
• Nieużywany amfiteatr we wschodniej części założenia, zarastający i przez to bardzo fotogeniczny.
• Szerokie łąki, place zabaw, wybieg dla psów i sieć asfaltowych oraz gruntowych alei o łącznej długości kilkunastu kilometrów.
• Starodrzew posadzony w latach 1963–1970 na gruzach fortu: klony, jesiony, dęby, brzozy i sosny, dziś tworzące zwarte, dojrzałe piętro koron.

Co robić i dla kogo

• Biegacze — pofałdowany teren dawnych wałów daje w środku miasta prawdziwe podbiegi; w soboty rano odbywa się tu cotygodniowy bezpłatny parkrun na pięć kilometrów.
• Rodziny z dziećmi — trawiaste stoki fortyfikacji zimą zamieniają się w naturalne zjeżdżalnie, latem w miejsce na koc i latawiec, a place zabaw są rozrzucone tak, by dało się chodzić od jednego do drugiego.
• Miłośnicy historii wojskowości — dwa muzea plus czytelne w terenie ślady fosy, bastionów i rawelinów pozwalają zrekonstruować układ fortu bez przewodnika.
• Fotografowie — Nierozpoznani o świcie i o zmierzchu, kiedy figury rzucają sto dwanaście długich cieni, to jeden z najczęściej fotografowanych kadrów w mieście.
• Rowerzyści — utwardzone aleje łączą południowe wejścia z Winogradami, dzięki czemu park bywa codzienną trasą dojazdową, a nie tylko celem wycieczki.
• Osoby szukające ciszy i skupienia — kwatery cmentarne w zachodniej części są odsunięte od głównych ciągów pieszych i pozostają najspokojniejszym miejscem całego założenia.

Jak dojechać i praktyczne informacje

Park leży w dzielnicy Stare Miasto, tuż na północ od ścisłego centrum, i graniczy od północy z osiedlami Winograd. Tramwaje linii 4, 8 i 17 zatrzymują się kilka minut spacerem od południowych wejść, linie 12 i 14 obsługują stronę północną, a autobusy 51, 60, 63, 67, 74, 83 i 90 dowożą do węzła u podnóża południowego zbocza. Ze stacji Poznań Główny najprościej dojechać tramwajem z jedną przesiadką, około kwadransa, a ze Starego Rynku dojście pieszo zajmuje mniej więcej dwadzieścia minut. Park jest ogólnodostępny i nieogrodzony, wstęp bezpłatny, otwarty przez całą dobę, choć oświetlone są tylko główne aleje. Muzea działają na własnych, sezonowo zmiennych godzinach i mają osobne bilety, podobnie jak wystawy czasowe. Na spokojne przejście przez całą Cytadelę wraz z cmentarzami i rzeźbami warto zarezerwować od dwóch do trzech godzin; sam spacer na Nierozpoznanych i z powrotem to około godziny.

Kiedy odwiedzić

Wiosną, w kwietniu i maju, stoki dawnych wałów pokrywają się zawilcami i pierwiosnkami, a rzadkie jeszcze listowie odsłania kształt fortyfikacji lepiej niż o jakiejkolwiek innej porze roku. Latem sto hektarów działa jak klimatyzator: nawet w upał w cieniu starodrzewu jest wyraźnie chłodniej, kwitnie rozarium, a wieczory należą do biegaczy i pikników. Jesień to najmocniejsza pora Cytadeli — klony i dęby zapalają się nad żeliwnymi figurami, a listopadowe zaduszki wypełniają cmentarze tysiącami zniczy, co przy zmroku daje widok trudny do zapomnienia. Zimą, gdy spadnie śnieg, trawiaste skarpy zamieniają się w najlepsze naturalne górki saneczkowe w mieście, a bezlistne aleje odsłaniają panoramę na Ostrów Tumski i wieżowce Piątkowa.

Warto wiedzieć

Budowę Fortu Winiary rozpoczęto 23 czerwca 1828 roku według projektu majora Johanna Leopolda Ludwiga von Brese (1787–1878), późniejszego von Brese-Winiary, który po raz pierwszy zastosował tu tak zwany nowopruski system fortyfikacyjny. Szczegółowe plany zatwierdzono 21 lutego 1829 roku, koszary rdzenia ukończono w grudniu 1834 roku, a ostateczny kształt założenia — z trzema bastionami i czterema rawelinami od północy oraz czterema samodzielnymi redutami od południa, przy obwodzie zewnętrznym około trzech kilometrów — fort osiągnął w latach siedemdziesiątych XIX wieku. W 1834 roku stacjonowały tu trzy bataliony piechoty. Podczas oblężenia Poznania, prowadzonego od 24 stycznia do 23 lutego 1945 roku, Cytadela stała się ostatnim punktem oporu Festung Posen: liczący według szacunków od 15 do 20 tysięcy żołnierzy garnizon dowodzony był najpierw przez generała Ernsta Matterna, a od 28 stycznia przez generała Ernsta Gonella, który po kapitulacji odebrał sobie życie. Fort zdobyto 23 lutego 1945 roku po kilkudniowym szturmie oddziałów 8 Armii Gwardii generała Wasilija Czujkowa. Straty radzieckie w walkach o miasto szacuje się na blisko pięć do sześciu tysięcy zabitych, po stronie niemieckiej poległo ponad pięć tysięcy żołnierzy, a ponad siedemnaście tysięcy dostało się do niewoli; miasto zostało zniszczone mniej więcej w 55 procentach. W szturmie brali udział polscy ochotnicy, nazwani później cytadelowcami — zginęło ich około stu, 82 mają na środkowym tarasie groby indywidualne. 21 lipca 1946 roku u stóp Cytadeli publicznie stracono Arthura Greisera, namiestnika Kraju Warty. W latach 1950–1958 fort systematycznie rozbierano, a cegłę wywożono na odbudowę Warszawy i samego Poznania. Park urządzono w latach 1962–1970, początkowo pod nazwą Park-Pomnik Braterstwa Broni i Przyjaźni Polsko-Radzieckiej; 28 listopada 2008 roku zespół uznano za Pomnik Historii.

Wskazówki dla odwiedzających

• Zacznij od południowego wejścia i idź pod górę: wchodzisz wtedy przez tarasy cmentarne i pomnik, a dopiero potem otwiera się przed tobą łąka z Nierozpoznanymi — układ, który sam opowiada historię tego miejsca.
• Załóż buty z porządną podeszwą; wiele najciekawszych fragmentów fortyfikacji leży poza asfaltem, na trawiastych skarpach i gruntowych ścieżkach, które po deszczu bywają śliskie.
• Nie schodź do niezabezpieczonych fragmentów fosy i podziemi — część kazamat jest zamknięta ze względów bezpieczeństwa, a wnętrza fortu udostępniane są wyłącznie z przewodnikiem podczas organizowanych zwiedzań.

Pytania i odpowiedzi

Czy wstęp do parku jest płatny? Nie. Park Cytadela jest ogólnodostępny i bezpłatny przez całą dobę. Osobne bilety obowiązują jedynie w Muzeum Uzbrojenia i Muzeum Armii „Poznań”.

Ile figur liczą Nierozpoznani i kto jest ich autorką? Instalację tworzy 112 bezgłowych żeliwnych postaci wysokich na około dwa metry. Autorką jest Magdalena Abakanowicz, a odsłonięcie odbyło się w 2002 roku, w roku 750-lecia Poznania.

Ile czasu potrzeba na zwiedzanie? Na sam spacer do Nierozpoznanych i z powrotem wystarczy godzina. Pełne przejście przez cmentarze, rozarium, zachowane dzieła forteczne i oba muzea zajmuje od dwóch do trzech godzin, a z dokładnym zwiedzaniem ekspozycji — nawet pół dnia.

Kto jest pochowany na cmentarzach Cytadeli? Na Cmentarzu Bohaterów Radzieckich spoczywa 5828 żołnierzy Armii Czerwonej, w tym 263 oficerów. Cmentarz Wojenny Wspólnoty Brytyjskiej, założony w lipcu 1925 roku, kryje prochy 169 Brytyjczyków, dwóch Kanadyjczyków, dwóch Australijczyków i jednego żołnierza z Afryki Południowej. Cmentarz Bohaterów Polskich obejmuje między innymi 82 groby cytadelowców poległych w lutym 1945 roku i kwaterę trzynastu ofiar Poznańskiego Czerwca 1956.

Co dokładnie zostało z pruskiego fortu? Czytelne pozostały zarysy suchej fosy o szerokości od 6 do 32 metrów, fragmenty murów grubości od 1,3 do 1,8 metra, kaponiery, poterny i relikty kawaliera. Większość obiektów rozebrano jednak w latach 1950–1958, pozyskując cegłę na odbudowę zniszczonych miast.

Czy park nadaje się dla dzieci i osób z wózkiem? Tak, choć teren jest pofałdowany. Główne aleje są utwardzone i przejezdne dla wózków, place zabaw rozmieszczono w kilku punktach, a łagodne trawiaste skarpy to zimą ulubione górki saneczkowe poznaniaków. Strome skróty przez wały lepiej z wózkiem omijać.

Jak najlepiej dojechać z centrum? Tramwajami linii 4, 8 lub 17 do przystanków po południowej stronie parku, liniami 12 i 14 od strony północnej, albo autobusami 51, 60, 63, 67, 74, 83 i 90 do węzła u podnóża zbocza. Ze Starego Rynku spacer zajmuje około dwudziestu minut.

Czy można wejść z psem? Tak, na smyczy. W parku działa też wydzielony wybieg. Wyjątkiem są kwatery cmentarne, gdzie obowiązuje szczególna powściągliwość, oraz wnętrza muzeów.