Paweł Edmund Strzelecki (ur. 20 lipca 1797 w Głuszynie koło Poznania – zm. 6 października 1873 w Londynie) – wybitny polski podróżnik, geolog, geograf, badacz Australii, a także humanista i patriota. Jego życie to historia człowieka, który mimo utraty ojczyzny, podzielonej między trzy imperia, zdołał wnieść znaczący wkład w naukę światową, a jednocześnie nigdy nie zapomniał o losie swojego narodu, pisze poznan-name.eu.

Dzieciństwo i młodość

Paweł Edmund urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Ojciec, Franciszek Strzelecki, zmarł, gdy chłopiec miał zaledwie trzy lata, matka – Tekla – odeszła kilka lat później. Wychowaniem zajął się starszy brat. Paweł uczęszczał do Poznańskiego Gimnazjum, ale studiów wyższych nie ukończył z powodu trudności finansowych. W latach 1814–1815 służył w armii pruskiej, dochodząc do stopnia porucznika, lecz z powodu konfliktu z przełożonymi porzucił służbę.

W wieku 20 lat odziedziczył niewielki majątek po wuju, ale stracił go w wyniku intryg opiekunów. W latach 20. XIX wieku wyjechał do Warszawy, gdzie poznał księcia Franciszka Sapiehę. Został zarządcą jego majątków w Wielkopolsce. Właśnie wtedy zakochał się w córce księcia – Adeli (Adynie) Turno. Uczucie było wzajemne, ale książę nie wyraził zgody na ślub z powodu różnicy w statusie społecznym. Ta osobista tragedia stała się impulsem do emigracji: w 1829 roku Strzelecki na zawsze opuścił Polskę.

Początek wielkich podróży

Początkowo udał się do Francji, a następnie do Anglii, gdzie studiował język angielski i nauki przyrodnicze. W 1830 roku, gdy w Polsce wybuchło Powstanie Listopadowe, Strzelecki próbował wrócić, ale nie zdążył. Przez całe życie uważał się za emigranta politycznego.

W 1834 roku rozpoczął swoje wielkie wyprawy. Najpierw – Ameryka Północna i Południowa. Przez pięć lat (1834–1839) odwiedził USA, Kubę, Meksyk, Brazylię, Urugwaj, Argentynę, Chile i Peru. Badał wulkany, zbierał minerały, studiował geologię i klimat. W Ameryce Południowej odkrył złoża miedzi, srebra i złota, ale odmówił ubiegania się o patenty na ich eksploatację, ponieważ uważał, że mogłoby to prowadzić do wyzysku miejscowej ludności.

Ekspedycja Australijska (1839–1843)

W czerwcu 1839 roku Strzelecki przybył do Sydney. W ciągu czterech lat przeszedł pieszo ponad 11 000 km kontynentu – z Sydney do Melbourne, przez Nową Południową Walię, Wiktorię, Tasmanię i Australię Południową.

Największe osiągnięcie to wejście 27 lutego 1840 roku na najwyższy szczyt Australii (2228 m n.p.m.). Nazwał go Górą Kościuszki – na cześć Tadeusza Kościuszki, bohatera walki o niepodległość Polski i USA. Podczas wspinaczki Strzelecki niósł na rękach swojego towarzysza, Jamesa MacArthura, który zachorował.

Jako pierwszy naukowo udowodnił, że terytorium obecnej Wiktorii (wówczas część Nowej Południowej Walii) stanowi odrębny obszar geograficzny, bogaty w żyzne ziemie. Nazwał ten obszar „Gippsland” na cześć gubernatora George’a Gipps’a. Odkrył złoża złota już w 1839 roku (12 lat przed oficjalnym rozpoczęciem „gorączki złota”), ale na prośbę gubernatora zataił tę informację, aby uniknąć chaosu społecznego.

W 1842 roku opublikował w Londynie fundamentalne dzieło „Physical Description of New South Wales and Van Diemen’s Land” („Fizyczny opis Nowej Południowej Walii i Ziemi Van Diemena”). Książka ta została nagrodzona Złotym Medalem Królewskiego Towarzystwa Geograficznego.

Działalność humanitarna podczas Wielkiego Głodu w Irlandii

W 1845 roku Strzelecki przyjął obywatelstwo brytyjskie. W latach 1847–1849, w okresie Wielkiego Głodu w Irlandii, jako agent Brytyjskiego Stowarzyszenia Pomocy, odpowiadał za dystrybucję pomocy w hrabstwach Mayo, Sligo i Donegal. Dzięki stworzonemu przez niego systemowi kontroli żywienia szkolnego uratowano życie ponad 200 000 dzieci. Irlandczycy nazywali go „dobrym człowiekiem z Polski”. W 1848 roku królowa Wiktoria odznaczyła go Orderem Łaźni.

Ostatnie lata i dziedzictwo

Po pobycie w Irlandii Strzelecki osiedlił się w Londynie. Był członkiem Królewskiego Towarzystwa Geograficznego, współzałożycielem Towarzystwa Geologicznego, zasiadał w radzie King’s College. W 1860 roku brał udział w przygotowaniach ekspedycji Johna Speke’a i Jamesa Granta poszukującej źródeł Nilu.

W 1869 roku, po raz pierwszy od 40 lat, wrócił do Polski. Odwiedził Warszawę, Kraków, Lwów i Poznań. Próbował pomagać Polakom, ale z powodu sytuacji politycznej musiał wyjechać.

Zmarł 6 października 1873 roku w Londynie na raka wątroby. Swój majątek zapisał na utworzenie katedry okulistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz na pomoc polskim emigrantkom w Londynie. Pochowany na cmentarzu w Southampton, jego prochy zostały jednak przeniesione w 1997 roku do krypty na Skałce w Krakowie.

Uhonorowanie pamięci

W Australii Południowej istnieje miasto Strzelecki, a także Pustynia Strzeleckiego i Pasmo Strzeleckiego na Terytorium Północnym.

W Polsce na jego cześć wzniesiono pomniki w Poznaniu, Warszawie, Krakowie, tablice pamiątkowe i nazwano ulice jego imieniem.

W Irlandii – tablica pamiątkowa w mieście Westport (hrabstwo Mayo).

W 1973 roku UNESCO wpisało go na listę wybitnych światowych badaczy.

W 2022 roku w Australii wyemitowano monetę z jego wizerunkiem.

Strzelecki nigdy nie miał własnej rodziny, ale pozostawił po sobie ogromne dziedzictwo naukowe i humanistyczne. Jego dewizą były słowa: „Być pożytecznym ludzkości – najwyższe szczęście”. I rzeczywiście był pożyteczny – zarówno dla nauki, jak i dla potrzebujących, a także dla pamięci o Polsce.